{"id":11846,"date":"2023-07-13T10:14:53","date_gmt":"2023-07-13T08:14:53","guid":{"rendered":"https:\/\/indeks.mk\/?p=11846"},"modified":"2023-07-13T10:14:53","modified_gmt":"2023-07-13T08:14:53","slug":"si-i-fitojne-parate-gjenite-ja-cfare-ne-meson-historia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/?p=11846","title":{"rendered":"Si i fitojn\u00eb parat\u00eb gjenit\u00eb? Ja \u00e7far\u00eb n\u00eb m\u00ebson historia"},"content":{"rendered":"<p class=\"s3\"><strong><span class=\"s5\">Nga Jonny Tomson<\/span><\/strong><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Me fat jan\u00eb ata njer\u00ebz q\u00eb paguhen p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb at\u00eb q\u00eb duan. Si\u00e7 e thot\u00eb edhe shprehja \u201cN\u00ebse gjen nj\u00eb pun\u00eb q\u00eb e do, nuk do t\u00eb duhet t\u00eb punosh asnj\u00eb dit\u00eb n\u00eb jet\u00ebn t\u00ebnde!\u201d. Por pak njer\u00ebz mund t\u00eb mbijetojn\u00eb vet\u00ebm nga nj\u00eb pun\u00eb q\u00eb e dashurojn\u00eb v\u00ebrtet. Artist\u00ebt, shkrimtar\u00ebt, muzikant\u00ebt, k\u00ebrcimtar\u00ebt, aktor\u00ebt ose koleksionist\u00ebt anemban\u00eb bot\u00ebs d\u00ebshirojn\u00eb t\u00eb fitojn\u00eb mjaftuesh\u00ebm nga pasionet e tyre, q\u00eb t\u00eb mund ta mbajn\u00eb frym\u00ebn gjall\u00eb.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Mjerisht, jeta e ka zakon t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb nga ne at\u00eb q\u00eb nuk duam ta japim. Pra, shumica prej nesh p\u00ebrfundojm\u00eb duke punuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb mund t\u00eb aktrojm\u00eb. E nj\u00ebjta gj\u00eb vlente dikur p\u00ebr shum\u00eb prej artist\u00ebve, shkenc\u00ebtar\u00ebve, novator\u00ebve dhe mendimtar\u00ebve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Gjenit\u00eb e historis\u00eb duhej t\u00eb paguanin faturat dhe t\u00eb ushqenin familjen, po aq sa ne t\u00eb tjer\u00ebt.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Sigurisht, shum\u00eb nga \u201cnjer\u00ebzit m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj\u201d t\u00eb t\u00eb gjitha koh\u00ebrave pat\u00ebn shum\u00eb ndihm\u00eb. Ata ishin lord\u00eb ose baronesha, trash\u00ebgimtar\u00eb t\u00eb pasurive, ose me titujt aristokrat. Por t\u00eb tjer\u00ebt kishin nj\u00eb prejardhje shum\u00eb m\u00eb modeste. Ja 4 shembuj se si e fituan jetes\u00ebn disa nga emrat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj n\u00eb histori:<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><strong><span class=\"s4\">Isak Njuton<\/span><\/strong><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Njutoni ka qen\u00eb nj\u00eb nga njer\u00ebzit m\u00eb t\u00eb ditur dhe m\u00eb inteligjent\u00eb n\u00eb histori. Por familja e tij ishte fshatare, dhe babai i tij ishte nj\u00eb burr\u00eb i pashkolluar q\u00eb nuk mund t\u00eb shkruante dot as emrin e tij. Kur shkoi n\u00eb Universitetin e Kembrixhit, ai duhej ta fitonte shkollimin e tij duke qen\u00eb sh\u00ebrb\u00ebtor i student\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Kur nj\u00eb epidemi murtaje i ktheu t\u00eb gjith\u00eb student\u00ebt n\u00eb sht\u00ebpi, Njutoni e kaloi koh\u00ebn duke revolucionarizuar matematik\u00ebn, optik\u00ebn, fizik\u00ebn dhe astronomin\u00eb. Kur u rikthye n\u00eb universitet iu dhan\u00eb poste t\u00eb larta akademike. Por n\u00eb at\u00eb koh\u00eb k\u00ebto tituj nuk t\u00eb dhuronin miliona. Pas vitesh pun\u00eb t\u00eb palodhur, presionesh nga mbreti katolik Xhejmsi II (pasi Njutoni ishte protestant) dhe nj\u00eb krize nervore, Njutoni vendosi t\u00eb hiqte dor\u00eb nga t\u00eb gjitha p\u00ebr t\u2019u b\u00ebr\u00eb i pasur.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">N\u00eb Lond\u00ebr, ai p\u00ebrdori gjenialitetin e tij n\u00eb matematik\u00eb p\u00ebr t\u2019u b\u00ebr\u00eb krye<\/span><span class=\"s5\">\u2013<\/span><span class=\"s5\">bankier i mbretit. Me kursin e sot\u00ebm, ai ka t\u00eb ngjar\u00eb t\u00eb ket\u00eb pasur nj\u00eb pag\u00eb me 7 shifra. Pra, pavar\u00ebsisht se shkroi at\u00eb q\u00eb njihet si nj\u00eb nga veprat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha shkencore t\u00eb t\u00eb gjitha koh\u00ebrave, Njutoni i fitoi parat\u00eb e tij kryesisht nga t\u00eb qenit nj\u00eb bankier i qeveris\u00eb mbret\u00ebrore.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><strong><span class=\"s4\">Uilliam Shekspir<\/span><\/strong><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Jeta e nj\u00eb aktori \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb. Ajo n\u00ebnkupton or\u00eb t\u00eb gjata pune, dhe ndonj\u00ebher\u00eb duhet t\u00eb angazhohesh n\u00eb 2 ose 3 shfaqje brenda dit\u00ebsh. Aktor\u00ebt e sot\u00ebm raportojn\u00eb nivele duksh\u00ebm m\u00eb t\u00eb larta t\u00eb depresionit, ankthit dhe stresit sesa popullsia mesatare. Por gj\u00ebrat ishin paksa m\u00eb ndryshe n\u00eb Anglin\u00eb e shekullit XVII-t\u00eb.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Edhe pse njihet gjer\u00ebsisht si shkrimtari, poeti, dramaturgu m\u00eb i madh n\u00eb histori, Shekspiri nuk pati nj\u00eb jet\u00eb luksoze me pallate, ver\u00ebra dhe kuaj t\u00eb mir\u00eb. Babai i Shekspirit, duke kursyer pak nga shitja e leshit n\u00eb tregun e zi, i dha t\u00eb riut Uilliam parat\u00eb p\u00ebr t\u00eb bler\u00eb aksionet n\u00eb kompanin\u00eb e tij t\u00eb par\u00eb teatrale.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Kompania fitoi mir\u00eb, por asnj\u00ebher\u00eb aq shum\u00eb sa p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb t\u00eb pasur. Shekspiri nuk u pagua asnj\u00ebher\u00eb si autor i dramave, por nga fitimet e gjith\u00eb trup\u00ebs s\u00eb aktrimit. N\u00ebse aktor\u00ebt do t\u00eb ishin t\u00eb dob\u00ebt, apo n\u00ebse shfaqja nuk do t\u00eb vler\u00ebsohej, Shekspiri do t\u00eb ishte n\u00eb telashe.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">P\u00ebr Shekspirin ka shum\u00eb pak t\u00eb dh\u00ebna. Por 2 dokumente tregojn\u00eb se ai pati 2 her\u00eb probleme me mospagimin e taksave. Nuk mund t\u00eb jemi t\u00eb sigurt n\u00ebse kjo ishte nga dyfytyr\u00ebsia, neglizhenca apo mungesa e parave. Por dim\u00eb se n\u00eb prag t\u00eb vdekjes, Shekspiri jetonte n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi t\u00eb mir\u00eb, por jo shum\u00eb t\u00eb madhe. Ai i shiti aksionet e tij n\u00eb kompanin\u00eb teatrore, p\u00ebr t\u00eb pasur sa m\u00eb shum<\/span><a name=\"__DdeLink__1273_83331434\"><\/a><span class=\"s5\">\u00eb<\/span><span class=\"s5\">t\u00eb ardhura t\u00eb disponueshme.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><strong><span class=\"s4\">Mari Kyri<\/span><\/strong><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Fituese e \u00c7mimit Nobel n\u00eb dy fusha t\u00eb ndryshme,\u00a0<\/span><span class=\"s6\">Marie Curie<\/span><span class=\"s5\">\u00a0ishte nj\u00eb nga 5 f\u00ebmij\u00ebt e familjes, t\u00eb cil\u00ebn i ati e zhyti n\u00eb mjerim pas nj\u00eb s\u00ebr\u00eb investimesh t\u00eb tmerrshme. N\u00eb mosh\u00ebn 17-vje\u00e7are, Mari b\u00ebnte 3 pun\u00eb si m\u00ebsuese, si lexuese p\u00ebr pun\u00ebtor\u00ebt dhe si guvernante, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb mund t\u00eb financonte jo vet\u00ebm arsimin e saj, por edhe t\u00eb motr\u00ebs.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Kur shkoi n\u00eb Universitetin e Sorbon\u00ebs, n\u00eb Paris, punonte aq shum\u00eb gjat\u00eb nat\u00ebs sa shpesh harronte t\u00eb hante. Aty asaj iu dhan\u00eb grante t\u00eb ndryshme k\u00ebrkimore p\u00ebr t\u00eb studiuar \u00e7elikun. Kur bashk\u00ebshorti i saj vdiq pasi u godit nga nj\u00eb karroc\u00eb, ajo mori p\u00ebrsip\u00ebr pun\u00ebn e tij, dhe k\u00ebshtu u b\u00eb profesoresha e par\u00eb grua n\u00eb Sorbon\u00eb.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Por pas fitimit t\u00eb \u00c7mimeve Nobel p\u00ebr fizik\u00eb dhe kimi, parat\u00eb nuk ishin m\u00eb nj\u00eb problem p\u00ebr t\u00eb. Me kursin e sot\u00ebm, \u00e7mimi i saj i vitit 1903 vlen af\u00ebrsisht 550.000 dollar\u00eb. Dhe ajo fitoi 2 t\u00eb till\u00eb. Por n\u00eb vend se t\u2019i shpenzonte p\u00ebr nj\u00eb jet\u00eb mondane, Kyri i shpenzoi p\u00ebr krijimin e institucioneve k\u00ebrkimore. Albert Ajnshtajni mendohet t\u00eb ket\u00eb th\u00ebn\u00eb: \u201cNga t\u00eb gjith\u00eb njer\u00ebzit e famsh\u00ebm, Kyri \u00ebsht\u00eb e vetmja q\u00eb nuk u korruptua nga fama!\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><strong><span class=\"s4\">Rene Dekarti<\/span><\/strong><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">N\u00ebna e Dekartit vdiq kur ai ishte vet\u00ebm1-vje\u00e7. Babai i filozofit, nj\u00eb politikan i njohur i zon\u00ebs, ishte shum\u00eb i z\u00ebn\u00eb dhe shum\u00eb i varf\u00ebr p\u00ebr t\u2019u kujdesur p\u00ebr Renen\u00eb dhe v\u00ebllez\u00ebrit e motrat e tij. Pasi u d\u00ebrgua p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb nj\u00eb arsimim t\u00eb mir\u00eb (por edhe t\u00eb rrept\u00eb) tek Jezuit\u00ebt, Dekarti lul\u00ebzoi\u00a0<\/span><span class=\"s5\">si nj\u00eb nga gjenit\u00eb e \u00a0Rilindjes.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Por net\u00ebt e gjata, leximi n\u00ebn drit\u00ebn e qiririt, dhe zhb\u00ebrja e modelit shkencor aristotelian, b\u00ebr\u00eb\u00a0<\/span><span class=\"s5\">q\u00eb Dekarti t\u00eb braktiste jet\u00ebn universitare pas nj\u00eb krize nervore. Gjithsesi me intelektin e jasht\u00ebzakonsh\u00ebm vijn\u00eb shum\u00eb mund\u00ebsi. Ai fitoi disa para duke p\u00ebrdorur teorin\u00eb e probabilitetit, p\u00ebrpara se t\u2019i bashkohej ushtris\u00eb.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Atje projektoi t\u00eb gjitha llojet e fortifikimeve mbrojt\u00ebse, mjetet e rrethimit dhe arm\u00ebt vdekjeprur\u00ebse p\u00ebr t\u00eb ndihmuar pun\u00ebdh\u00ebn\u00ebsin e tij, Princin Moris t\u00eb Nasaut. Por me gjith\u00eb gjenialitetin e tij n\u00eb shum\u00eb fusha, Dekarti e p\u00ebrfundoi jet\u00ebn e tij n\u00eb arrati dhe n\u00eb m\u00ebshir\u00ebn e cilitdo q\u00eb do ta pranonte ta pun\u00ebsonte.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><strong><span class=\"s4\">Pun\u00eb me gjysm\u00eb kapaciteti<\/span><\/strong><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">E v\u00ebrteta e trishtueshme e gjeniut, \u00ebsht\u00eb se ai nuk paguan faturat. Pas \u00e7do mendimtari, zbulimi, shpikjeje apo kryevepre arti, fshihen ose or\u00eb shum\u00eb t\u00eb gjata pune t\u00eb lodhshme ose nj\u00eb trash\u00ebgimi dhe pasuri e madhe. Fakt \u00ebsht\u00eb se gjeniut i duhet koh\u00eb dhe para p\u00ebr t\u2019u rritur.<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">\u00cbsht\u00eb d\u00ebshp\u00ebruese t\u00eb mendosh se sa artist\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00eb, shkrimtar\u00eb apo filozof\u00eb kemi humbur, thjesht sepse ishin shum\u00eb t\u00eb z\u00ebn\u00eb me pun\u00eb p\u00ebr t\u00eb ushqyer f\u00ebmij\u00ebt e tyre. Sa shpesh \u00ebsht\u00eb shp\u00ebrdoruar gjenialiteti duke lar\u00eb en\u00ebt apo duke rregulluar shtratin?<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">Kjo vlen sidomos p\u00ebr grat\u00eb. Filozofja angleze Meri Uollstounkraft, tha dikur se n\u00ebse shoq\u00ebria i detyron grat\u00eb t\u00eb jen\u00eb qytetare t\u00eb klasit t\u00eb dyt\u00eb \u2013 t\u00eb mbyllura, t\u00eb paarsimuara dhe t\u00eb papun\u00ebsuara \u2013 at\u00ebher\u00eb p\u00ebrparimi do t\u00eb ec\u00eb vet\u00ebm me gjysm\u00ebn e kapacitetit (vet\u00eb ajo ishte me fat pasi vinte nga nj\u00eb familje shum\u00eb e pasur).<\/span><\/p>\n<p class=\"s3\"><span class=\"s5\">N\u00ebse u jepni njer\u00ebzve m\u00eb shum\u00eb mund\u00ebsi, at\u00ebher\u00eb do t\u00eb merrni m\u00eb shum\u00eb rezultate. Bursat shtet\u00ebrore, grantet universitare, patronazhi privat dhe subvencionimet e qeveris\u00eb, jan\u00eb t\u00eb gjitha t\u00eb nevojshme n\u00ebse synohet t\u00eb lul\u00ebzojn\u00eb gjenit\u00eb. Ne duhet ta b\u00ebjm\u00eb sa m\u00eb t\u00eb leht\u00eb q\u00eb t\u00eb jet\u00eb e mundur q\u00eb njer\u00ebzit e shk\u00eblqyer t\u00eb b\u00ebjn\u00eb gj\u00ebra t\u00eb shk\u00eblqyera. \/\u00a0<\/span><span class=\"s5\">\u201cBig Think\u201d \u2013 Bota.al<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Jonny Tomson Me fat jan\u00eb ata njer\u00ebz q\u00eb paguhen p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb at\u00eb q\u00eb duan. Si\u00e7 e thot\u00eb edhe shprehja \u201cN\u00ebse gjen nj\u00eb pun\u00eb<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[54],"tags":[],"class_list":["post-11846","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-indeks"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11846","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11846"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11846\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11846"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11846"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11846"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}