{"id":5345,"date":"2023-05-06T11:30:21","date_gmt":"2023-05-06T09:30:21","guid":{"rendered":"https:\/\/indeks.mk\/?p=5345"},"modified":"2023-05-06T11:30:21","modified_gmt":"2023-05-06T09:30:21","slug":"cfare-ndikimi-kane-video-lojerat-te-zhvillimi-i-femijeve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/?p=5345","title":{"rendered":"\u00c7far\u00eb ndikimi kan\u00eb video-loj\u00ebrat te zhvillimi i f\u00ebmij\u00ebve?"},"content":{"rendered":"<p>Koha e gjat\u00eb e kaluar duke luajtur me video-loj\u00ebra dhe pa kontrollin e prind\u00ebrve, mund t\u00eb ndikoj\u00eb te f\u00ebmij\u00ebt q\u00eb t\u00eb jen\u00eb m\u00eb pak komunikues, m\u00eb t\u00eb izoluar, t\u00eb ken\u00eb munges\u00eb p\u00ebrqendrimi e t\u00eb jen\u00eb m\u00eb agresiv\u00eb, vler\u00ebsojn\u00eb ekspert\u00ebt.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, ekspert\u00ebt e pranojn\u00eb se video-loj\u00ebrat kan\u00eb edhe efekte pozitive.<\/p>\n<p>Fatos Preniqi nga Prishtina \u00ebsht\u00eb baba i nj\u00eb vajze 4-vje\u00e7are dhe nj\u00eb djali 5 vje\u00e7. Ai tregon p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb se p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrdorimit t\u00eb telefonit p\u00ebr video-loj\u00ebra dhe shikim t\u00eb videove t\u00eb ndryshme, vajza e saj ka pasur v\u00ebshtir\u00ebsi n\u00eb t\u00eb folur, nd\u00ebrkaq te djali i tij ka v\u00ebrejtur ndryshime negative n\u00eb gjuh\u00ebn e trupit dhe sjelljen e p\u00ebrditshme.<\/p>\n<p>\u201cKur kam kuptuar te djali im disa gjeste t\u00eb cilat gjithsesi i ka p\u00ebrdorur, faktikisht me an\u00eb t\u00eb l\u00ebvizjeve t\u00eb trupit, t\u00eb duarve, kam reaguar ose kemi reaguar bashk\u00eb me bashk\u00ebshorten\u2026 Te vajza ka qen\u00eb krejt\u00ebsisht situata tjet\u00ebr. Vajza ka filluar t\u00eb flas pak me vones\u00eb dhe n\u00eb fund e kemi kuptuar se e gjith\u00eb kjo ka ndodhur p\u00ebr shkak telefonit ose loj\u00ebrave ose videove q\u00eb ajo i ka shikuar me telefon\u201d, thot\u00eb Preniqi p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb.<\/p>\n<p>Ekspert\u00ebt rekomandojn\u00eb q\u00eb f\u00ebmij\u00ebt nga 2 deri n\u00eb 5 vje\u00e7 t\u00eb mos lejohen q\u00eb t\u00eb luajn\u00eb video-loj\u00ebra. Logopedia Verona Tmava, thot\u00eb p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb, se te kjo grup-mosh\u00eb e f\u00ebmij\u00ebve, video-loj\u00ebrat mund t\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb artikulimin e fjal\u00ebve dhe tingujve n\u00eb gjuh\u00ebn amtare.<\/p>\n<p>\u201cShumica e rasteve ndodhin p\u00ebr shkak t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb kufizuar t\u00eb prind\u00ebrve, q\u00eb kan\u00eb pun\u00eb apo angazhime t\u00eb ndryshme, f\u00ebmij\u00ebt e tyre kan\u00eb kaluar shumic\u00ebn e koh\u00ebs n\u00eb telefon dhe me kalimin e koh\u00ebs, f\u00ebmij\u00ebt jan\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb antisocial dhe kemi arritur n\u00eb faz\u00ebn kur f\u00ebmij\u00ebt kan\u00eb pasur nj\u00eb vones\u00eb gjuh\u00ebsore\u201d, thot\u00eb Tmava.<\/p>\n<p>Fatos Preniqi tregon se pasi v\u00ebrejti efekte negative te djali dhe vajza e tij, ai vendosi q\u00eb ata t\u00eb mos luanin video-loj\u00ebra pa nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb caktuar dhe kontroll dhe m\u00eb pas ka par\u00eb ndryshime pozitive te ta.<\/p>\n<p>\u201cN\u00eb momentin q\u00eb ne p\u00ebr tre muaj nuk kemi lejuar q\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorin telefonin, vajza ve\u00e7se ka filluar t\u00eb zhvillohet dhe zhvillimi i saj \u00ebsht\u00eb normal. N\u00eb fillim ka pasur momente kur nuk ka folur shum\u00eb edhe pse e ka pasur mosh\u00ebn q\u00eb t\u00eb flas\u00eb, pas nj\u00eb kohe [vajza] filloi t\u00eb flas\u00eb anglisht, e kur ia ndal\u00ebm krejt\u00ebsisht, filloi t\u00eb flas shqip, k\u00ebshtu q\u00eb kjo \u00ebsht\u00eb ajo \u00e7far\u00eb kemi v\u00ebrjetur ne\u201d, shton ai.<\/p>\n<p>Akademia amerikane e Pediatris\u00eb rekomandon q\u00eb f\u00ebmij\u00ebt m\u00eb t\u00eb vegj\u00ebl se 2 vje\u00e7 t\u00eb mos p\u00ebrdorin telefonat dhe rekomandon q\u00eb f\u00ebmij\u00ebt m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb mos ekspozohen para ekraneve t\u00eb telefonave m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb ose dy or\u00eb n\u00eb dit\u00eb.<\/p>\n<p>Sociologia Dhurata Prokshi shpreh shqet\u00ebsimin se qasja e f\u00ebmij\u00ebve n\u00eb video-loj\u00ebra me orar t\u00eb pakontrolluar, b\u00ebn\u00eb q\u00eb ata t\u00eb jen\u00eb m\u00eb pak komunikues, t\u00eb izoluar dhe t\u00eb shk\u00ebputen nga realiteti p\u00ebr shkak se komunikimi n\u00eb k\u00ebt\u00eb lloj m\u00ebnyre \u00ebsht\u00eb pa konkat fizik njer\u00ebzor.<\/p>\n<p>\u201cVideo-loj\u00ebrat kan\u00eb ndikim t\u00eb madh n\u00eb zhvillimin e f\u00ebmij\u00ebve. Duhet t\u00eb analizohet p\u00ebrmbajtja e video-loj\u00ebrave, \u00e7far\u00eb personazhesh, \u00e7far\u00eb karakteresh kan\u00eb. Element negativ te k\u00ebto video-loj\u00ebra \u00ebsht\u00eb karakteri garues, p\u00ebr shembull p\u00ebr t\u2019i mbledhur pik\u00ebt duhet t\u00eb vras\u00eb kund\u00ebrshtar\u00eb [n\u00eb loj\u00eb] apo duke vrar\u00eb shpez\u00eb\u2026 ata hyjn\u00eb n\u00eb rolin e nj\u00eb ushtari dhe ajo se \u00e7far\u00eb po e shoh si rrezik \u00ebsht\u00eb q\u00eb f\u00ebmija po arrin q\u00eb t\u00eb shk\u00ebputet nga ai realitet\u201d, thot\u00eb Prokshi.<\/p>\n<p>Sipas Akademis\u00eb amerikane t\u00eb Psikiatris\u00eb s\u00eb F\u00ebmij\u00ebve dhe Adoleshent\u00ebve, video-loj\u00ebrat jan\u00eb b\u00ebr\u00eb shum\u00eb t\u00eb sofistikuara dhe realiste.<\/p>\n<p>Shum\u00eb nga loj\u00ebrat m\u00eb t\u00eb famshme kan\u00eb p\u00ebrmbajtje negative dhe promovojn\u00eb: vrasjen e njer\u00ebzve ose kafsh\u00ebve, p\u00ebrdorimin dhe abuzimin me drog\u00eb dhe alkool, sjelljet kriminale, mosrespektimin e autoritetit dhe ligjit, shfryt\u00ebzimin seksual dhe dhun\u00ebn ndaj gjinis\u00eb fem\u00ebrore, stereotipat racore, seksuale dhe gjinore, gjuh\u00eb t\u00eb ofenduese dhe gjeste t\u00eb turpshme.<\/p>\n<p>Lidhur me efektet negative, psikologu Besnik Peci thot\u00eb se p\u00ebr t\u00eb siguruar mbrojtje nga dukurit\u00eb negative t\u00eb qasjes n\u00eb video-loj\u00ebra, duhet caktuar orare dhe rregulla p\u00ebr f\u00ebmij\u00eb, ku me kalimin e koh\u00ebs f\u00ebmij\u00ebt do t\u00eb tregonin performanc\u00eb t\u00eb mir\u00eb do t\u00eb tregonte performanc\u00eb t\u00eb mir\u00eb.<\/p>\n<p>\u201cN\u00eb qoft\u00eb se koha kryesore e f\u00ebmij\u00ebve sot fokusohet n\u00eb nd\u00ebrveprim me loj\u00ebrat kompjuterike, ka shum\u00eb mund\u00ebsi t\u00eb ket\u00eb ulje t\u00eb vet\u00ebbesimit, t\u00eb shkatht\u00ebsive t\u00eb socializimimt, t\u00eb komunikimit dhe q\u00eb emocionalisht ata t\u00eb kalojn\u00eb n\u00eb vet\u00ebizolim, q\u00eb m\u00eb von\u00eb mund t\u2019iu kushtoj\u00eb shum\u00eb\u201d, thot\u00eb Peci p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb.<\/p>\n<p>Mir\u00ebpo, p\u00ebrve\u00e7 efekteve negative, sipas ekspert\u00ebve, n\u00ebse shfryt\u00ebzohen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb duhur, video-loj\u00ebrat mund t\u00eb shp\u00ebrbejn\u00eb n\u00eb avancimin e aft\u00ebsive t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve.<\/p>\n<p>Institutit p\u00ebr Avancim Arsimor, pavar\u00ebsisht shqet\u00ebsimeve t\u00eb shum\u00eb prind\u00ebrve, thot\u00eb se jo t\u00eb gjitha video-loj\u00ebrat jan\u00eb t\u00eb d\u00ebmshme p\u00ebr zhvillimin e f\u00ebmij\u00ebve. Shum\u00eb loj\u00ebra ofrojn\u00eb forma interaktive edukimi p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt. Ato ndihmojn\u00eb n\u00eb m\u00ebsimin e f\u00ebmij\u00ebve p\u00ebr nj\u00eb s\u00ebr\u00eb aft\u00ebsish, u ofrojn\u00eb aft\u00ebsi p\u00ebr zgjidhjen e problemeve dhe rrisin kreativitetin, p\u00ebrmir\u00ebsojn\u00eb aft\u00ebsit\u00eb udh\u00ebheq\u00ebse dhe p\u00ebrmir\u00ebsojn\u00eb kujtes\u00ebn e f\u00ebmij\u00ebve.<\/p>\n<p>\u201cRealisht, video-loj\u00ebrat dhe qasja n\u00eb loj\u00ebra e f\u00ebmij\u00ebve n\u00eb qoft\u00eb se \u00ebsht\u00eb e kontrolluar dhe n\u00eb qoft\u00eb se i p\u00ebrgjigjet n\u00eb mosh\u00ebs dhe karakteristikave t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve, kan\u00eb ndikim pozitiv. T\u00eb gjitha loj\u00ebrat t\u00eb cilat jan\u00eb logjike, q\u00eb zhvillojn\u00eb logjik\u00ebn e f\u00ebmij\u00ebve, po ashtu edhe loj\u00ebrat me vetura p\u00ebr shkak se kan\u00eb ndikim n\u00eb zhvillimin psiko-motorik te f\u00ebmij\u00ebve, mund t\u00eb promovohen, por jo loj\u00ebrat q\u00eb t\u00eb cilat japin modele t\u00eb sjelljes s\u00eb negative\u201d, thot\u00eb psikologu Besnik Peci.<\/p>\n<p>P\u00ebr disa loj\u00ebra nevojitet qasja n\u00eb internet gj\u00eb q\u00eb mund t\u2019iu mund\u00ebsoj\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe adoleshent\u00ebve q\u00eb duke luajtur loj\u00ebra edhe t\u00eb diskutojn\u00eb me persona n\u00eb mosh\u00eb madhore apo me bashk\u00ebmoshatar\u00eb t\u00eb tyre t\u00eb panjohur, duke shtuar edhe rrezikun p\u00ebr sigurin\u00eb e tyre.<\/p>\n<p>Sa i p\u00ebrket shqet\u00ebsimeve n\u00eb rritje p\u00ebr sigurin\u00eb n\u00eb qasjen e leht\u00eb dhe t\u00eb shpejt\u00eb te video-loj\u00ebrat, sociologia Dhurata Prokshi thot\u00eb se nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb e mir\u00eb e krijimit t\u00eb siguris\u00eb p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt \u00ebsht\u00eb krijimi i mekanizmave mbrojt\u00ebs t\u00eb privat\u00ebsis\u00eb dhe krijimi i nj\u00eb lloj balance mes aktiviteteve n\u00eb loj\u00ebrat n\u00eb internet dhe jet\u00ebs s\u00eb p\u00ebrditshme.<\/p>\n<p>\u201c\u00cbsht\u00eb e pamundur n\u00eb shekullin 21, dhe \u00ebsht\u00eb absurde q\u00eb t\u00eb eliminohet dhe t\u00eb k\u00ebrkohet shk\u00ebputja nga bota e interneti dhe prej digjitalizimit, por duhet t\u00eb ngrihet edukimi mbi at\u00eb se sa \u00ebsht\u00eb realisht i rreziksh\u00ebm komunikimi, qasja n\u00eb bot\u00ebn virtual. M\u00eb nuk \u00ebsht\u00ebparakusht i siguris\u00eb prezenca fizike, duhet t\u00eb rritet vet\u00ebdija prej familjes, shoq\u00ebris\u00eb, neve n\u00eb Kosov\u00eb, por edhe n\u00eb nivel global. Do t\u00eb ishte ideale q\u00eb t\u00eb punojn\u00eb ekspert\u00ebt e fush\u00ebs n\u00eb ngritjen e privat\u00ebsis\u00eb\u201d, thot\u00eb Prokshi.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, qoft\u00eb ndikimet pozitive apo negative t\u00eb video-loj\u00ebrave dallojn\u00eb nga grup-moshat, thot\u00eb p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb, pediatrja Shyhrete Haliti-Abedini.<\/p>\n<p>\u201cP\u00ebr shembull, te moshat shum\u00eb t\u00eb vogla [video-loj\u00ebrat] ndikojn\u00eb n\u00eb von\u00ebs n\u00eb t\u00eb folur, te moshat shkollore ndikojn\u00eb n\u00eb mosp\u00ebrqendrim te m\u00ebsimet, tek adoleshent\u00ebt ndikojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb n\u00eb agresivitet dhe gjithashtu mund t\u00eb \u00e7ojn\u00eb n\u00eb dhun\u00eb mes moshatar\u00ebve\u201d, thot\u00eb ajo.<\/p>\n<p>Haliti-Abedini shton se n\u00ebse ka menaxhim t\u00eb aktivitetit t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve n\u00eb internet, k\u00ebto video-loj\u00ebra mund t\u00eb ken\u00eb edhe efekte pozitive te ta.<\/p>\n<p>\u201cN\u00ebse do t\u00eb kishim nj\u00eb menaxhim t\u00eb asaj \u00e7ka shikon, \u00e7ka p\u00ebrcjell, do t\u00eb thot\u00eb loj\u00ebrat t\u00eb cilat do t\u2019i zhvillonin t\u00eb menduarit, do t\u00eb zhvillonin zgjidhjet logjike t\u00eb ndryshme, t\u00eb aktiviteteve t\u00eb ndryshme, do t\u00eb ndikonin n\u00eb zhvillimin e trurit edhe zgjidhjen e problematikave\u201d, thekson ajo.<\/p>\n<p>Fenomeni i video-loj\u00ebrave<br \/>\nVitet \u201870 pan\u00eb rritjen e video-loj\u00ebrave si nj\u00eb fenomen kulturor. Nj\u00eb artikull i vitit 1972 n\u00eb Rolling Stone p\u00ebrshkruan dit\u00ebt e para t\u00eb fillimit t\u00eb loj\u00ebrave kompjuterike.<\/p>\n<p>\u201cMe siguri, \u00e7do nat\u00eb n\u00eb Amerik\u00ebn e Veriut qindra teknik\u00eb kompjuteri jan\u00eb t\u00eb ky\u00e7ur n\u00eb luft\u00ebn hap\u00ebsinore p\u00ebr jet\u00eb a vdekje, t\u00eb projektuar nga kompjuteri, p\u00ebr or\u00eb t\u00eb t\u00ebra n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, duke i d\u00ebmtuar syt\u00eb, duke iu mpir\u00eb gishtat e tyre n\u00eb shtypjen e furishme t\u00eb butonave t\u00eb kontrollit, duke vrar\u00eb me g\u00ebzim shokun e tyre dhe duke humbur koh\u00ebn e vlefshme t\u00eb kompjuterit, t\u00eb pun\u00ebdh\u00ebn\u00ebsve t\u00eb tyre\u201d, thuhet n\u00eb artikullin e Rolling Stone t\u00eb vitit 1972.<\/p>\n<p>Sipas bllogut Newzoo, n\u00eb shkurt t\u00eb vitit 2023, loj\u00ebrat m\u00eb t\u00eb famshme n\u00eb bot\u00eb nga p\u00ebrdoruesit aktiv\u00eb mujor\u00eb ishin: Minecraft, Call of Duty: Modern Warfare II\/Warzone 2.0, The Sims 4 dhe Roblox.<\/p>\n<p>Minecraft zuri vendin e par\u00eb si loja m\u00eb e njohur n\u00eb bot\u00eb n\u00eb kompjuter personal dhe lap-top n\u00eb n\u00ebntor t\u00eb vitit t\u00eb kaluar, duke marr\u00eb drejtimin nga Roblox.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Koha e gjat\u00eb e kaluar duke luajtur me video-loj\u00ebra dhe pa kontrollin e prind\u00ebrve, mund t\u00eb ndikoj\u00eb te f\u00ebmij\u00ebt q\u00eb t\u00eb jen\u00eb m\u00eb pak komunikues,<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[54],"tags":[],"class_list":["post-5345","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-indeks"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5345","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5345"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5345\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5345"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5345"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5345"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}