![\"\"](\"https:\/\/indeks.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/a1-193x300.jpg\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"-Arianit Buqinca: \u201cDardan\u00ebt e Iliris\u00eb (VI-I p.e.s.), boti Instituti Albanologjik\u201d, Prishtin\u00eb, 2022, faqe 518.<\/p>\n
Nga Jusuf Buxhovi<\/p>\n
Studimeve p\u00ebr Dardan\u00ebt dhe Dardanin\u00eb, koh\u00ebve t\u00eb fundit, iu shtua edhe vepra e Arian Buqinc\u00ebs \u201cDardan\u00ebt e Iliris\u00eb (VI-I p.e.s.) botuar nga Instituti Albanologjik i Prishtin\u00ebs. Fjala \u00ebsht\u00eb p\u00ebr nj\u00eb monografi e filluar si tez\u00eb doktoranture t\u00eb mbrojtur koh\u00eb m\u00eb par\u00eb n\u00eb Universitetin e Lyonit.<\/p>\n
Qysh n\u00eb fillim, n\u00eb monografi shpaloset pretendimi sintetik, si koncept q\u00eb t\u2019u jepet p\u00ebrgjigje kat\u00ebr pyetjeve: ku \u00ebsht\u00eb Dardania, kush jan\u00eb dardan\u00ebt, \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb shkruar dhe \u00e7ka dim\u00eb sot p\u00ebr dardan\u00ebt dhe, cilat \u00e7\u00ebshtje duhet t\u00eb ndiqen p\u00ebr t\u00eb arritur nj\u00eb pun\u00eb me rezultate autentike? <\/p>\n
Natyrisht se p\u00ebrgjigjet \u201cautetike\u201d rreth tri pyetje t\u00eb para mbesin t\u00eb hapura p\u00ebr vet\u00eb faktin se qasja induktive e k\u00ebsaj problematike, ku dardan\u00ebt p\u00ebrkufizohen si pjes\u00eb e Iliris\u00eb, p\u00ebrkund\u00ebr faktit se bazuar te burimet antike (t\u00eb shumt\u00ebn t\u00eb mang\u00ebta, t\u00eb shkap\u00ebrderdhura dhe difuze nga shum pik\u00ebpamje) Ilir\u00ebt dhe ajo q\u00eb pas pushtimeve romake (nga gjysma e dyt\u00eb e shekullit II para er\u00ebs son\u00eb e deri te fillimet e shekullit I pas er\u00ebs son\u00eb) administrativisht njihet si Ilirik, e mban pezull k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkufizim. Meq\u00eb nga shum\u00eb autor\u00eb t\u00eb njohur bot\u00ebror\u00eb (Papazogllu, Mirdita, Hammondit, Wilkes,Cabanes, Georgiewi, Srejoviq, Ceka, P\u00ebrzhita e t\u00eb tjer\u00eb), \u00e7\u00ebshtja e etnogjenez\u00ebs s\u00eb dardan\u00ebve mbet\u00ebt e hapur, ngaq\u00eb disa e shohin n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb etnis\u00eb ilire, t\u00eb tjer\u00ebt n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb asaj iliro-trake, pa p\u00ebrjashtuar edhe kundrimet ku ajo shihet si faktor i ve\u00e7ant\u00eb, me ve\u00e7orit\u00eb e p\u00ebrbashk\u00ebta etnike dhe kulturore t\u00eb nj\u00ebr\u00ebs apo tjetr\u00ebs. Por, ajo q\u00eb shfaqet si fakt i pamohuesh\u00ebm n\u00eb \u201cmozaikun ilir\u201d, me t\u00eb cil\u00ebn merret kjo monografi, Mbret\u00ebria e Dardanis\u00eb (nga shekulli IV para er\u00ebs son\u00eb deri te shekulli I pas er\u00ebs son\u00eb), bashk\u00eb me mbret\u00ebrin\u00eb e Ardiejve, Taulant\u00ebve, t\u00eb Maqedonasve dhe t\u00eb Molos\u00ebve t\u00eb Epirit dhe ndonj\u00eb tjet\u00ebr, nxjerrin n\u00eb pah rolin dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e saj politike n\u00eb antikitet.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb konfigurim mbret\u00ebror t\u00eb antikitetit, n\u00eb pjes\u00ebn qendrore t\u00eb gadishullit ilirik, mbret\u00ebria e Dardanis\u00eb, z\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm si nj\u00eb faktor koheziv shoq\u00ebror, politik dhe kulturor, q\u00eb do t\u00eb ndikoj\u00eb zhvillimet n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn e gj\u00ebr\u00eb t\u00eb Mesdheut. Kjo madje, del qart\u00eb edhe nga p\u00ebrgjigjet q\u00eb autori u jep pyetjeve q\u00eb shtron se ku \u00ebsht\u00eb Dardania (vendosja gjeografike dhe problemi i kufinjve), se kush jan\u00eb daran\u00ebt (problemi i origjin\u00ebs) dhe, \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb kruar e th\u00ebn\u00eb p\u00ebr dardan\u00ebt (bilanci bibliografik dhe gjendja e artit).
\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt, objektivi i autorit \u00ebsht\u00eb i qart\u00eb, si\u00e7 thekson me at\u00eb se duke zgjedhur kufijt\u00eb kronologjik\u00eb, \u201cb\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr t\u00eb vizatuar nj\u00eb tablo t\u00eb Dardanis\u00eb, si\u00e7 mund ta zbulonin romak\u00ebt kur legjionet e tyre mb\u00ebrrit\u00ebn n\u00eb vend, pra u zgjidh shekulli I pas er\u00ebs son\u00eb, si kufi i posht\u00ebm kronologjik\u201d. <\/p>\n
Duhet th\u00ebn\u00eb se n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb metodologjis\u00eb s\u00eb ndjekur kronologjike (nga shekulli IV para er\u00ebs son\u00eb deri te shekulli I pas er\u00ebs son\u00eb), autori \u00ebsht\u00eb p\u00ebrqendruar tek t\u00eb dh\u00ebnat arkeolgjike, t\u00eb nxerr\u00eb n\u00eb pah \u201cnj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb strukturuar, kryesisht ushtarake q\u00eb evoluon pak nga pak drejt nj\u00eb shteti t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbrojtur veten nga agresor\u00ebt e jasht\u00ebm, madje edhe t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr t\u00eb kryer sume n\u00eb territoret armiq\u00ebsore\u201d.<\/p>\n
P\u00ebr ta rrumbullakuar k\u00ebt\u00eb koncept, autori p\u00ebrqendrohet te historia politike (luft\u00ebrat kund\u00ebr Maqedonis\u00eb, Dardan\u00ebt n\u00eb koh\u00ebn e Amyntas III dhe Filipit II, luft\u00ebrat e Aleksandrit t\u00eb Madh n\u00eb Veri, pastaj te kelt\u00ebt n\u00eb Dardani, pushtimi i Peonis\u00eb, te Longari p\u00ebrball\u00eb Filipit V t\u00eb Maqedonis\u00eb si dhe te koha e mbretit t\u00eb daran\u00ebve Monunit); te organizimi politik, ndalet te burimet, prodhimet dhe shk\u00ebmbimet dhe, s\u00eb fundi, te religjioni.<\/p>\n
N\u00ebse p\u00ebr historin\u00eb politike, mund t\u00eb thuhet ajo q\u00eb tashm\u00eb dihet, se roli dhe r\u00ebnd\u00ebsia e mbret\u00ebris\u00eb dardane shihet n\u00eb raport me luft\u00ebrat me mbret\u00ebrin\u00eb maqedonase p\u00ebr hegjemoni q\u00eb zgjat\u00ebn af\u00ebr dy shekuj, megjithat\u00eb, pjesa e dyt\u00eb (Organizimi politik dhe social), e treta (Burimet, prodhimet dhe shk\u00ebmbiet) si dhe e kat\u00ebrta (Religjioni), monografis\u00eb i japin nj\u00eb pesh\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe me t\u00eb drejt\u00eb e radhisin nd\u00ebr studimet m\u00eb t\u00eb kompletuara t\u00eb k\u00ebsaj natyre deri m\u00eb tash te ne. <\/p>\n
Ky vler\u00ebsim pam\u00ebdyshje se gjen\u00eb mb\u00ebshtetje tek tri pjes\u00ebt, ngaq\u00eb supozimet historike, t\u00eb shumt\u00ebn t\u00eb kufizuara nga burimet e autor\u00ebve antik\u00eb, gjejn\u00eb mb\u00ebshtetje te zbulimet arekeologjike, t\u00eb cilat nxjerrin n\u00eb pah nj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb strukturuar, t\u00eb zhvilluar mbi baz\u00ebn e rezurseve natyrore (xeheve) q\u00eb kan\u00eb mund\u00ebsuar nj\u00eb shkall\u00eb t\u00eb till\u00eb t\u00eb qytet\u00ebrimit me vendbanime t\u00eb shumta, shtrirja gjeografike e t\u00eb cilave p\u00ebraf\u00ebrsisht p\u00ebrfakton edhe shtrirjen shoq\u00ebrore dhe politike t\u00eb mbret\u00ebris\u00eb dardane, t\u00eb asaj q\u00eb njihet midis shekujve IV para er\u00ebs son\u00eb dhe shekullit I pas er\u00ebs son\u00eb. \u00cbsht\u00eb me interes t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb se n\u00eb k\u00ebt\u00eb monografi, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb jepet katalogu i vendbanimeve (atyre kodrinore, tarracore dhe n\u00eb rrafsh, 27 sosh, n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn e Kosov\u00ebs, t\u00eb Maqedonis\u00eb s\u00eb Verit dhe disa nga Shqip\u00ebria e veriut). N\u00eb k\u00ebt\u00eb vazhd\u00eb, me nj\u00eb \u00e7asje t\u00eb p\u00ebrqendruar, elaborohet edhe \u00e7\u00ebshtja e burimeve minerare (metaleve dhe cinabrit) si dhe p\u00ebrpunimi i tyre (bizhuterit\u00eb e qelibarit), pastaj ekonomia rurale, bujq\u00ebsia dhe blergoria, prodhimi i birr\u00ebs dhe ver\u00ebs, e mbi t\u00eb gjitha, me nj\u00eb pamje analitike pasqyrohet prodhimtaria artizanale (joqeramike), prodhimtaria e tekstilit (klamidat dardane \u2013 gunat, rrobat e femrave) e deri te prodhimi dhe qarkullimi monetar. Me interes, k\u00ebtu, paraqiten edhe prodhimet prej qeramik\u00ebs (en\u00ebt dhe ato nga tadita vendore, kacek\u00ebt p\u00ebr ruajtjen e ushqimeve), e ku trajtohen edhe vazot e importuara dhe imitimet e tyre lokale.<\/p>\n
Pjesa e religjionit, paraqet nj\u00ebr\u00ebn nd\u00ebr shtylla e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb k\u00ebsaj monografie, ngaq\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kompleske dhe t\u00eb mb\u00ebshtetur mbi artefaktet dhe gjetjet tjera arkeologjike, pasqyron kultur\u00ebn shpirt\u00ebrore nga shenjtor\u00ebt e deri te hyjnit\u00eb.Te kjo pjes\u00eb, (observatori i Kokin\u00ebs), hyjnia e rrjedhave t\u00eb ujit, kulti i N\u00ebn\u00ebs s\u00eb Per\u00ebndimve (Dea Dardanica) dhe t\u00eb tjerave t\u00eb k\u00ebsaj natyre, shihet nd\u00ebrlidhja me kozmogomin\u00eb, si kultur\u00eb materiale universale, t\u00eb gjetura n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn dardane.<\/p>\n
Por, ajo q\u00eb monografis\u00eb i jep dimensionin e nj\u00eb studimi serioz, \u00ebsht\u00eb pjesa q\u00eb merret me besimet funerale, nga bota e tumave t\u00eb varrimit.K\u00ebtu, v\u00ebmendje zgjon pasqyrimi i rastit unik t\u00eb stel\u00ebs s\u00eb Kulin\u00ebs, si dhe pasqyrimi i argumentuar i tupjegies dhe varrosjes s\u00eb hirit, urnave t\u00eb mbar\u00ebshtruara n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb tipologjis\u00eb s\u00eb varreve.T\u00eb gjitha k\u00ebto d\u00ebshmohen me an\u00ebn e repertuarit t\u00eb Aneksit t\u00eb nekropoleve tumulare.<\/p>\n
Monografia p\u00ebrcillet me arta, skica dhe foto t\u00eb ndryshme t\u00eb artefakteve dhe tumulave t\u00eb hulumtuara gjat\u00eb viteve t\u00eb pes\u00ebdhjeta-tet\u00ebdhjeta si dhe ato t\u00eb viteve t\u00eb fundit, t\u00eb mbik\u00ebqyrura nga areolog\u00ebt nga Shqip\u00ebria dhe Kosova.<\/p>\n
Me k\u00ebt\u00eb rast duhet konstatuar se ilustrimet nuk kan\u00eb cil\u00ebsit\u00eb teknike q\u00eb duhet t\u2019i kishte nj\u00eb monografi e till\u00eb.Ndaj, mbetet si detyr\u00eb, q\u00eb Instituti Albanologjik, ribotimin e monografis\u00eb ta p\u00ebrcjell\u00eb me ilustrime cil\u00ebsore (n\u00eb ofset) dhe madje, ato t\u00eb trajtohen si shtojc\u00eb speciale e librit, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb rrumbullaksohet pasqyrimi i gjith\u00eb problematik\u00ebs.<\/p>\n
Meq\u00eb, kjo monografi, mund t\u00eb merret si e arritura me komplete e paraqitjes s\u00eb dardan\u00ebve dhe t\u00eb mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Dardanis\u00eb n\u00eb rrethanat e antikitetit, \u00ebsht\u00eb me interes q\u00eb kjo vep\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkthehet n\u00eb anglisht dhe, bashk\u00eb me pjes\u00ebn ilustrative (si shtojc\u00eb), t\u00eb plasohet n\u00eb bot\u00ebn akademike jasht\u00eb.<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
-Arianit Buqinca: \u201cDardan\u00ebt e Iliris\u00eb (VI-I p.e.s.), boti Instituti Albanologjik\u201d, Prishtin\u00eb, 2022, faqe 518. Nga Jusuf Buxhovi Studimeve p\u00ebr Dardan\u00ebt dhe Dardanin\u00eb, koh\u00ebve t\u00eb fundit,<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[51],"tags":[],"class_list":["post-9972","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9972","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9972"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9972\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9972"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9972"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/indeks.bilten.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9972"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}